نظرات باستان شناسان درباره‌ي همدان

(نقل از گزارش كاوش‌ها و تحقيقات هيات باستان‌شناسي ايران در تپه‌ي هگمتانه پاييز 67، 66، 63،1362 دكتر محمد رحيم صراف ص 180 تا 20 ، مركز اسناد ميراث فرهنگي استان همدان ( منتشر نشده))

قديم‌ترين اطلاع در مورد محل هگمتانه را شايد بتوان از ايسيدور خاراكسي جغرافي‌دان قرن اول قبل از ميلاد ذكر كرد وي در اين مورد مي‌نويسد : در سه‌ سخوني (حدود13تا 14 كيلومتري) مرز ماد عليا شهر كنگوربار قرار دارد و آن معبدآرتميس است و سه‌ سخوني اينجا بازيگران است كه محل گرفتن خراج راه مي‌باشد از آنجا به فاصله چهارسخوني به سوي آدراپاتان قصري درناحيه پاتانا (= اكباتانا) است و اين قصر را تيگزانس پادشاه ارمنستان ويران كرد .  در دوازده سخوني آنجا باتانا يا اكباتانا پايتخت ماد ، خزانه و معبدي واقع است كه در آن مدام قرباني به آنائيتس تقديم مي‌كند (منظور از نقاط كنگوربار= كنگاوريا آتراپاتان احتمالا محل اسدآبادفعلي است) با بررسي بقيه‌ي بحث‌هايي كه تاكنون در رابطه‌ي با محل واقعي هگمتانه بين صاحب‌نظران انجام گرفته مي‌توان اين گونه نظريات را در چهار گروه زير جمع‌بندي نمود :

1- اولين گروه از صاحب‌نظران و محققين تابع اين نظريه هستند كه هگمتانه‌ي باستان در تپه‌ي بزرگي است كه اكنون در داخل شهر همدان و در نزديكي تپه‌ي مصلي قراردارد ، تپه‌ي مذكور به نام تپه‌ي هگمتانه يا اكباتان معروف است پيروان اين نظريه داراي اكثريت هستند از جمله پيروان نظريه‌ي مذكور مي‌توان دكتر ع. نگهبان ، ح . پيرنيا ، م . ت . مصطفوي ، ادياكونوف ، ا. اشميت ، ر. گيرشمن ، ا. پرادا ، ر. فراي ، ر. هداسون ، وه. لوشاي ذكركرد

2- گروه دوم را نظريه‌ي ه. راولينسن تشكيل مي‌دهد وي معتقد است كه محل اصلي شهر باستاني هگمتانه در تخت سليمان امروزي و يا در بيست‌وپنج فرسخي درياچه‌ي اروميه قرار دارد تاكنون هيچكس از نظريه‌ي فوق تبعيت نكرده است ژ. دمرگان براي بررسي نظريه‌ي فوق مسافرتي به منطقه‌ي تخت سليمان نموده و از نزديك محل را مورد بررسي قرار داده و نتايج بررسي سرپرست هيات فرانسوي حاكي از اين است كه تخت سليمان به دليل عدم موقعيت و وسعت ناكافي نمي‌تواند محلي براي ايجاد يك شهر به عنوان پايتخت مادها باشد و بدين ترتيب ژ. دمرگان نظريه ه. راولينسن را رد مي‌كند

3- سومين نظريه از طرف كوهن (kohen) ابراز شده وي در تز خود هگمتانه را محل آرتانا ناميده است نظريه‌ي سوم نيز مثل نظريه‌ي گروه دوم تا كنون طرفدار يا طرفداراني نداشته است و علاوه بر آن در اين كه سرزمين آراتا در كجاست , باز هم بين باستان‌شناسان اختلاف نظر هست به طوري كه جهانسمن شهر سوخته , ي . مجيدزاده استان كرمان و شهداد, را ايالت آراتا و بالاخره مكابلي شهداد را مركز ايالت آراتا مي‌داند بدين ترتيب هيچكس تا كنون راجع به اين كه تپه‌ي هگمتانه همدان محل آراتا باشد , به جز كوهن نظري ابراز نكرده است

4- چهارمين نظريه توسط م . مهريار ارائه گرديده است وي كه مدتي سرپرست هيات آماده‌سازي تپه‌ي هگمتانه براي حفاري‌هاي آينده بود در ضمن انجام ماموريت خود دست به بررسي و تحقيق سطحي در مورد تپه‌ي هگمتانه و اطراف زد در ضمن همين بررسي موفق به كشف تپه‌ي بزرگ ديگري در شمال‌غربي تپه‌ي هگمتانه در داخل شهر همدان مي‌شود اين تپه‌ي بزرگ كه به نام تپه‌ي پيسا معروف شده در حدود پانصد متري شمال‌غربي تپه‌ي هگمتانه قراردارد

مهندس م. مهريار بعد از بررسي تپه‌ي هگمتانه و تپه‌ي پيسا اظهار مي‌دارد كه تپه‌ي پيسا محل و يا پايتخت مادها وتپه‌ي هگمتانه , محل وپايتخت هخامنشي  مي‌باشد به عبارت ديگر , تپه‌ي هگمتانه , و , هخامنشي تپه‌ي پيسا مادي است

هيات كاوش‌هاي باستان‌شناسي تپه‌ي هگمتانه , در فرصت مناسب از تپه‌ي مذكور بازديد به عمل آورد آنچه كه نتيجه بازديد و بررسي هيات نشان داد , اين بود كه تپه‌ي پيسا عبارت از يك تپه‌ي بزرگي است كه به وسيله يك رودخانه به دو قسمت تقسيم گرديده است آثار طبقات و لايه‌هاي باستاني در بريدگي‌هاي تپه ديده مي‌شود آثار معماري شامل : خشت در اندازه‌هاي مختلف و آثار سفال‌هاي دوره‌هاي مختلف در گوشه و كنار تپه ديده مي‌شود اكثر سفال‌ها , ساده و بي‌نقش هستند اما تعداد كمي سفال‌هاي منقوش وجود داشت : نتايج بررسي نشان مي‌داد كه تپه در دوره‌هاي مختلف مخصوصا در اوايل و اواسط هزاره‌ي اول قبل ازميلاد مسكون بوده است مخصوصا در دوره‌ي هخامنشي , اين تپه به علت وجود قطعه سنگي مربوط به يك پلكان سنگي كه در ضمن بررسي هيات مشاهده شد , مورد سكونت قرار گرفته است

هيات آماده‌سازي تپه‌ي هگمتانه، دلايل نظريه‌ي خود را متكي بر مقايسه‌ي اندازه‌ي خشت‌هاي تپه‌ي پيسا ، تپه‌ي هگمتانه و تپه‌‌‌ي همه‌كسي (در حدود 60 كيلومتري تپه‌ي هگمتانه) و نوشيجان نموده و معتقد است تپه‌ي هگمتانه , مادي و تپه‌ي پيسا , هخامنشي است مقايسه‌ي خشت‌هاي تپه‌ي هگمتانه با تپه‌ي پيسا و تپه‌ي همه‌كسي به عنوان اتلال دوره‌ي ماد ، صحيح نيست چه هنوز دوره‌ي هيچكدام از اتلال مذكور روشن نيست و حتي تپه‌ي پيسا و تپه‌ي همه‌كسي مورد بررسي (جزء بررسي سطحي هيات آماده‌سازي تپه‌ي هگمتانه) قرار نگرفته است به همين جهت نمي‌توان سه تپه‌ي مذكور را مورد مقايسه قرار داد تنها محلي كه در مقايسه مطرح گرديده , تپه‌ي نوشيجان است متاسفانه گزارش كامل حفاري نوشيجان نيز تا كنون چاپ نشده و به همين جهت نمي‌توان آثار مكشوفه در نوشيجان را با آثار سطحي تپه‌ي هگمتانه مورد بررسي قرار داد و اگر هم در مقام مقايسه و يا تطابق اندازه‌ي خشت‌هاي تپه‌ي نوشيجان با تپه‌ي هگمتانه وجود نداشته باشد , نمي‌توان در شرايطي كه هنوز اندازه‌ي خشت‌هاي كليه‌ي آثار معماري تپه‌ي هگمتانه مشخص نشده , دست به مقايسه‌ي معماري آن دو زد علاوه بر اين وضعيت نعلي شكل كه پيسا دارد و همچنين سطح كم‌ارتفاع قسمت داخلي آن , شخص را به اين فكر و سوال معطوف مي‌كند كه آيا تپه‌ي پيسا محل يك قلعه يا دژ باستاني است؟ در اين مورد , نگاهي به كتيبه‌ي بيستون داريوش مي‌اندازيم : فرورتي را فرو گرفتند و به نزد من آوردند من بيني و گوش‌هايش را بريدم زبانش را بريدم و چشمانش را بركندم وي را در درگاه من به زنجير كردند و همه‌ي مردم آمدند او را ديدند سپس دستور دادم تا بر دارش زدند و كساني را از جمله پيروان اصلي وي بودند در دژ ديده در هگمتانه زنداني كردند شايد تپه‌ي پيسا معبدي بوده باشد , به طوري كه پوليبيوس مورخ يوناني در اين باره مي‌گويد : بيشتر آن فلزات گرانبها را در حمله‌ي اسكندر و در پادشاهي آنتيخوس يكم و پسرش ربودند با اين همه , به هنگام درآمدن آنتيخوس سوم به همدان پرستشگاه آناهيتا , هنوز ستون‌هاي روكش زرين‌دار داشت و تعدادي از كاشي‌هاي سيمين و چندتا از خشت‌هاي طلا و انبوهي ازخشت‌هاي نقره را در گوشه‌اي انباشته بودند